Ад хостела «Гасцім» на Маставой, 31 да Каложы каля паўтара кіламетра: можна пайсці па набярэжнай Нёмана або па Вялікай Траецкай праз парк. Расказваем гісторыю храма і як прайсці.
У ноч на 2 красавіка 1853 года паўднёвая сцяна царквы на Каложы разам з паловай заходняй і столлю рухнула ў Нёман. Сама царква засталася стаяць. Яна стаіць і сёння на краі таго ж абрыву, а на месцы страчанай сцяны ў яе драўляная.
Гэта Барысаглебская царква, якую ў Гродне завуць проста Каложай. Ёй больш за восем стагоддзяў, і яна лічыцца самым заходнім з захаваных старажытнарускіх храмаў.
Ад хостела Гасцім на вул. Маставой, 31 да Каложы каля паўтара кіламетра. Гэта не суседні двор, ісці прыкладна дваццаць хвілін. Затое можна выбраць набярэжную Нёмана або старадаўнюю Вялікую Траецкую праз парк, і абедзве дарогі добрыя самі па сабе.
Калі яе будавалі ў XII стагоддзі, тут было амаль пустое месца: храм стаяў далёка за межамі тагачаснага горада, на высокім беразе ракі, і, хутчэй за ўсё, з самага пачатку быў манастырскім. Дакладная дата невядомая. Паводле адной версіі, царкву ўзвялі пры гарадзенскіх князях Барысе і Глебе Усеваладавічах і асвянцілі ў гонар іх нябесных апекуноў. Паводле іншай, яе пабудавалі ў 1180-х гадах іх дзеці.
У 1184 годзе пасля вялікага пажару згарэла саборная царква старажытнай Гародні, і Каложа стала галоўным храмам горада.
Назва таксама з загадкай. Адны гісторыкі выводзяць яе ад «каложані»: так называлі месца, дзе б’юць шматлікія крыніцы. Іншыя лічаць, што імя прынеслі пскавічы з крэпасці Каложа, якіх вялікі князь Вітаўт узяў у палон у 1406 годзе і пасяліў побач з царквой.
Каложа складзена з плінфы, тонкай абпаленай цэглы. На некаторых цаглінах захаваліся кляймы майстроў: рыбы, ключы, зоркі. Сцены двайныя, знешняя таўшчынёй каля 1,2 метра, а паміж слаямі ідзе вузкі калідор. У муроўку ўставілі паліраваныя валуны чырвонага, карычневага, малінавага, шэра-зялёнага і аліўкавага колераў, а паміж імі выклалі крыжы з гляздаванай маёлікі. Дах і купалы таксама пакрывала каляровая гляздаваная чарапіца.
Апсіды Каложскай царквы: плінфа і паліраваныя валуны ў сцяне. Фота: Mike1979 Russia, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.
Ёсць у царквы і гукавы сакрэт. Ва ўнутраны пласт сцен замуравалі гліняныя збаны-галаснікі, павернутыя горлачамі да вонкавага боку. Яны палягчалі сцяну і давалі памяшканню асаблівы рэзананс, і акустыка тут добрая да гэтага часу. Ігнат Кульчынскі, архімандрыт Каложскага манастыра, апісаў іх у «Інвентары», выдадзеным у 1748 годзе: «мноства адтулін, якія здаюцца маленькімі і вузкімі, бо толькі руку можна ў іх прасунуць, але ўнутры сцен яны пашыраюцца ў вялікія і шырокія гаршкі».
Памеры сціплыя: 21,75 на 13,25 метра, захаваныя сцены ўздымаюцца прыкладна на дзевяць метраў. Затое ў гарадзенскіх дойлідаў XII стагоддзя была свая школа. Побач з Каложай тады стаялі яшчэ чатыры праваслаўныя храмы ў тым жа стылі, і, паводле адной з версій, іх узводзіў адзін майстар, Пётр Мілонег. З усіх іх Каложа захавалася найлепш.
Спакойнага жыцця ў царквы амаль не выпала. У 1241 годзе яе разбурылі пры нападзе хана Койдана, а з 1284 года на Гародню пайшлі крыжакі, і першы ж набег магістра Канрада фон Цірнберга моцна яе пашкодзіў. Гарадзенскі кашталян Давыд Гарадзенскі не прайграў крыжакам ніводнай бітвы, і паводле легенды дружыннікі прынеслі яго цела на шчытах і пахавалі ля Барысаглебскага храма.
Вясной 1410 года каля Каложы збіраліся гарадзенская і іншыя харугвы Вялікага Княства Літоўскага. Адсюль яны рушылі на захад, да Грунвальдскага поля.
У XVI стагоддзі пры манастыры быў «сад каралёў на Каложанях», дзе, як расказваюць летапісцы, любіла гуляць каралева Бона Сфорца. Пры кляштары працавалі багадзельня і іканапісная школа.
Потым надышлі цяжкія часы. Падчас Паўночнай вайны 1655–1660 гадоў горад пераходзіў то да палякаў, то да маскоўскіх войскаў, то да шведаў, і кожны раз царкву руйнавалі. Да канца XVII стагоддзя кляштар празвалі «пустынным»: храм стаяў без дзвярэй і акон, а летам, паводле запісаў, служыў логвам для жывёлы.
Горш за войны аказаўся схіл. Царкву паставілі на пясчаным абрыве, і ўжо ў 1720 годзе падмыты ракой бераг падышоў да самых сцен, а сцены нахіліліся. Ігнат Кульчынскі, які ўзначальваў манастыр у 1736–1747 гадах, запісаў у «Інвентары», што месца выбралі вельмі няўдала. Схіл спрабавалі ўмацаваць плотам пры падножжы гары, гноем і дрэвамі.
У ноч на 2 красавіка 1853 года абрыў забраў паўднёвую сцяну і палову заходняй. Потым былі новыя апоўзні ў 1864-м і 1889-м, калі абвалілася апсіда дыяканіка. Царкву ўмацоўвалі сваямі, а пры рамонце 1870 года пад вапнай знайшлі старажытныя фрэскі ў канхах. Навуковая кансервацыя ішла ў 1896–1906 гадах: бераг замацавалі, над храмам зрабілі двухсхільны дах, а недастаючыя сцены склалі з дрэва. Так царква і дажыла да XX стагоддзя, каменная ў адной частцы і драўляная ў другой.
Каложская царква ў 1897 годзе, від з боку Старога замка. На месцы абрынутай сцяны драўляная, схіл умацаваны. Фота з кнігі епіскапа Іосіфа, грамадскі набытак, Wikimedia Commons.
У 1914 годзе перад цудатворнай Каложскай іконай Божай Маці маліўся імператар Мікалай II з жонкай і дзвюма дачкамі. У 1915-м, перад наступленнем нямецкіх войск, ікону вывезлі ў Маскву, і яна згубілася: засталіся толькі спісы.
У XX стагоддзі царква двойчы станавілася музеем: спачатку гістарычным, потым музеем атэізму. У 1991 годзе яе вярнулі Праваслаўнай Царкве, а дубовы іканастас аднавілі на ахвяраванне Уладзіміра Мулявіна, кіраўніка «Песняроў».
Схіл зноў асеў у 2000–2005 гадах, і яго замацавалі сваямі ўздоўж Рыбацкай вуліцы і падпорнай сцяной. У 2017–2019 гадах храм адрэстаўравалі: замест састарэлай драўлянай сцяны паставілі новую з тэрмаапрацаванай сасны, зрабілі дрэнаж, усталявалі датчыкі тэмпературы і вільготнасці. Падчас работ на адной цагліне знайшлі адбітак пальца старажытнага будаўніка, а ў падлозе з’явілася шкляное акно, праз якое відаць падмурак старой калоны. У 2019 годзе Каложу ўнеслі ў Папярэдні спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.
Сёння гэта дзеючы праваслаўны храм.
Дарог дзве, і абедзве займаюць каля дваццаці хвілін неспяшаючыся.
Першая, па Вялікай Траецкай. Гэта адна з найстарэйшых вуліц горада, яна складвалася ў XV–XIX стагоддзях. Па ёй вы пройдзеце міма Вялікай харальнай сінагогі, пабудаванай у 1902–1905 гадах у эклектычным стылі з маўрытанскімі матывамі. Сінагога дзеючая. Далей дарога ідзе праз Каложскі парк, і сілуэт царквы паказваецца паміж дрэў.
Другая, па набярэжнай. Вы спускаецеся да Нёмана і ідзяце ўздоўж вады, а царква чакае на высокім беразе. Падымацца да яе давядзецца па схіле, па тым самым абрыве, які столькі разоў спрабаваў яе знесці.
Калі хочацца круга, ідзіце туды па Вялікай Траецкай, а назад па набярэжнай і міма замкаў:
Гасцім → Вялікая Траецкая → сінагога → Каложскі парк → Каложа → набярэжная Нёмана → Стары замак → пажарная каланча → назад у Гасцім
Калі разлічыць час так, каб да 11:58 апынуцца ля каланчы, круг скончыцца фанфарай трубача.
Каложа стаіць на вул. Каложа. Уваход вольны, але гэта дзеючы храм: апранацца лепш сціпла, а падчас набажэнства быць ціхім. На агляд звычайна хапае 20–40 хвілін.
Паўтара кіламетра ў адзін бок добрыя ў той меры, у якой прыемна вяртацца. Пасля Каложы, абрыву і ветру з Нёмана ў Гасцім чакае агульная кухня: можна паставіць чайнік, разаграць абед і не шукаць кавярню па раскладзе.
Машыну можна пакінуць на закрытай паркоўцы. Да Каложы, замкаў і Фарнага ўсё роўна ісці пешшу, і руль толькі замінаў бы. Сям’і з дзецьмі зручна, што можна вярнуцца на ціхую гадзіну і выйсці зноў. Хто прыехаў адзін, схадзіць да ракі раніцай і яшчэ паспее ў іншыя месцы да вечара.
Кухня-гасцёўня ў Гасцім: пасля прагулкі да Нёмана можна сагрэцца гарбатай без кавярні па раскладзе.
Ад рэсепшэна да царквы каля паўтара кіламетра, прыкладна дваццаць хвілін. Гэта даўжэй, чым да каланчы, але амаль увесь шлях ідзе па гістарычным цэнтры.
У Гасцім ёсць нумары цалкам і койка-месцы, кухня, Wi‑Fi і закрытая паркоўка. Выбраць даты або патэлефанаваць: +375 33 31 31 312.
Адрас: г. Гродна, вул. Маставая, 31
Напішыце даты — адкажам, што вольна, і замацуем бронь.
